به گزارش خبرنگار فرهنگی شبکه اطلاع رسانی راه دانا؛ «وقف» بهعنوان یکی از اصیلترین نهادهای حقوقی-اجتماعی در تمدن اسلامی، سازوکاری بیبدیل برای پیوند میان «ایثار فردی» و «توسعه پایدار جمعی» است. عبارت مشهور فقهی «تَحْبِیسُ الْأَصْلِ وَ تسبیلُ الْمَنْفَعَةِ» (نگهداشتن اصل مال و روانساختن منافع آن در راه خدا و بندگان)، به زیبایی ماهیت نامیرای این سنت را تبیین میکند.
گرامیداشت «هفته وقف» در جهان اسلام و تقویم ایران، فرصتی مغتنم برای بازخوانی این میراث گرانسنگ تمدنی و ضرورت احیا و روزآمدسازی آن متناسب با نیازهای جهان معاصر است.
جایگاه و ریشههای وقف در نصوص و آموزههای اسلامی
اسلام به مالکیت فردی مشروعیت بخشیده، اما با تشریع انفاق، زکات، خمس و بهویژه «وقف»، مانع از انباشت راکد ثروت و تعمیق شکافهای طبقاتی شده است.
رویکرد قرآنی
گرچه واژه صریح «وقف» در قرآن کریم نیامده، اما آیات متعددی پیرامون «انفاق»، «احسان»، «تعاون علی البر و التقوی» و «باقیات الصالحات» مبانی نظری وقف را شکل میدهند. آیه شریفه: «لَنْ تَنَالُوا الْبِرَّ حَتَّىٰ تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ» (آلعمران: ۹۲)}
نقطه عطفی در تاریخ وقف است؛ روایات تاریخی نشان میدهند با نزول این آیه، صحابه برجستهای چون ابوطلحه انصاری، مرغوبترین دارایی خود (باغ بیرحاء) را وقف نیازمندان کردند.
سنت نبوی و جایگاه صدقه جاریه
پیامبر گرامی اسلام (ص) خود نخستین واقف در تاریخ اسلام به شمار میروند؛ اراضی «مخیریق» و نخلستانهای مدینه که منافع آن صرف محرومان و تقویت جامعه نوپای اسلامی شد، نمونه بارز این الگوست. حدیث مشهور نبوی، اساس فلسفی وقف را ترسیم میکند:
«إِذَا مَاتَ ابْنُ آدَمَ انْقَطَعَ عَمَلُهُ إِلَّا مِنْ ثَلَاثٍ: صَدَقَةٍ جَارِیَةٍ، أَوْ عِلْمٍ یُنْتَفَعُ بِهِ، أَوْ وَلَدٍ صَالِحٍ یَدْعُو لَهُ»
(با مرگ انسان، پرونده عمل او بسته میشود مگر از سه طریق: صدقهای جاری [وقف]، دانشی که از آن سود برند، یا فرزند صالحی که برای او دعا کند).
سیره اهلبیت (ع) و پیشوایان دینی
سیره امیرالمؤمنین علی (ع) در احداث چاهها و نخلستانها در منطقه «ینبع» و وقف آنها بر فقرای مهاجر و انصار، الگویی بینظیر از ترکیب کارآفرینی، آبادانی زمین و اخلاص در وقف است که در وقفنامههای مستند تاریخی نیز بازتاب یافته است.
کارکردهای تمدنی و تاریخی نهاد وقف در جهان اسلام
مرور تاریخ تحولات اجتماعی و شهری در جهان اسلام (از بلخ و نیشابور تا بغداد، دمشق، قاهره و استانبول) نشان میدهد که وقف فراتر از یک عمل خیریه صرف، «موتور محرکه زیرساختهای تمدن اسلامی» بوده است:
بزرگترین دانشگاهها و مراکز علمی جهان اسلام همچون نظامیهها، جامع الازهر، مدارس چهارباغ اصفهان و مجموعه ربع رشیدی تبریز، بهواسطه موقوفات پایدار اداره میشدند و مخارج اساتید، طلاب، کاتبان و حتی تهیه کاغذ و جوهر از منافع اوقاف تأمین میگردید.
بیمارستانهای تاریخی مشهور نظیر بیمارستان نوری در دمشق یا بیمارستان عضدی در بغداد، بر پایه نظام وقف اداره میشدند و خدمات رایگان، دارو و حتی هزینه بازپروری بیماران را پس از ترخیص پرداخت میکردند.
ساخت قناتها، آبانبارها، پلها و کاروانسراهای مسیر جاده ابریشم و راههای حجاز، از نمونههای برجسته وقف در حوزه تسهیل رفتوآمد، تجارت و تعاملات میانفرهنگی در سراسر قلمرو اسلامی بوده است.
بزرگداشت هفته وقف در دنیای امروز صرفاً یک مناسک تقویمی نیست، بلکه فرصتی استراتژیک برای بازطراحی این نهاد با رویکرد مدرن اقتصادی و اجتماعی است.
ارتقای شفافیت و صیانت از موقوفات
تغییر نگرش عمومی از اینکه «وقف تنها مختص ثروتمندان و املاک بزرگ است» به سمت مشارکتهای جمعی، صندوقهای وقف سهام و وقفهای مشارکتی خرد.
هدایت عواید وقفی به حوزههای نوین مانند حمایت از نخبگان و شرکتهای دانشبنیان، حفاظت از محیطزیست و منابع آب، تهیه مسکن جوانان، حمایت از پژوهشهای پزشکی و درمان بیماریهای نادر.
بهرهگیری از سامانههای دیجیتال و شفافسازی مدیریت عواید موقوفات، موجب افزایش اعتماد عمومی و رغبت نسل جدید به این سنت حسنه میشود.
ارسال دیدگاه