به گزارش شبکه اطلاع رسانی راه دانا؛ در جهانبینی اسلامی، طبیعت نه بهعنوان مجموعهای بیجان از منابع مادی، بلکه به مثابه جلوهگاه حکمت و رحمت الهی شناخته میشود.
پاسخ به سؤالِ یک پرسشگر از مرکز پاسخگوئی به سوالات دینی ارائه شده است:
پرسش:
نگرش توحیدی و اسلامی به طبیعت دربردارنده چه مؤلفههایی است و بهعنوان یک مسلمان، چه نگرشی به طبیعت باید داشت؟
پاسخ:
مقدمه
در جهانبینی اسلامی، طبیعت نه بهعنوان مجموعهای بیجان از منابع مادی، بلکه به مثابه جلوهگاه حکمت و رحمت الهی شناخته میشود. این نگرش عمیقاً ریشه در مبانی توحیدی دارد و رابطه انسان با محیط زیست را در چهارچوبی جامع و معنوی تعریف میکند. آنچه در پی میآید، تبیین چهار بُعد بنیادین نگرش اسلامی به طبیعت است که هر یک از آنها همچون حلقههایی به هم پیوسته، منظومهای کامل از ارتباط انسان با جهان آفرینش را ترسیم میکنند.
پاسخ تفصیلی
نکته اول: طبیعت به مثابه کتابی برای خردمندان
در جهانبینی توحیدی، طبیعت کتابی گشوده از آیات الهی است که با نثری هنرمندانه و نظمی بدیع، اسرار خلقت را در قالب پدیدههای طبیعی به تصویر میکشد. در این نگاه، کوههای استوار، بارانهای حیاتبخش، رویش گیاهان، تغییر فصلها، پیدایش منظم شب و روز، آسمان پرستاره، شکلگیری جنین در رحم مادر، آرامش و ثبات زمین و... همگی نشانههایی برای خردمندان است. برای نمونه به این آیات بنگرید:
«مسلماً در آفرینش آسمانها و زمین، و آمدورفت شب و روز، نشانههای (روشنی) برای خردمندان است.»(1)
«ما آنچه را روی زمین است زینت آن قرار دادیم، تا آنها را بیازماییم که کدامینشان بهتر عمل میکنند.»(2)
«و نیز در آمدوشد شب و روز، و رزق (و بارانی) که خداوند از آسمان نازل کرده و بوسیله آن زمین را بعد از مردنش حیات بخشیده و همچنین در وزش بادها، نشانههای روشنی است برای گروهی که اهل تفکّرند.»(3)
از نگاه اسلامی و قرآنی، خداوند کتاب طبیعت را هنرمندانه و زیبا طراحی کرده و کلماتش را هنرمندانه به نظم درآورده است و به همین جهت آن را منبع مطالعاتی مفیدی برای خردمندان میداند. اما آنان که از موهبت خرد بهرهای نبردهاند، همچون کسانیاند که در کتابخانهای عظیم محبوس شدهاند، ولی توانایی خواندن حتی یک سطر را ندارند. اینان از درک رموز نهفته در آیات طبیعی محروم بوده و قادر به شناخت نویسنده حکیم این کتابها نیستند.
نکته دوم: طبیعت به مثابه مهمانخانه زندگی
در جهانبینی توحیدی، طبیعت، خانهای است که خداوند با حکمت و هنرمندی بینظیری، آن را برای انسان ساخته و تمام امکانات لازم برای زندگی را در آن فراهم کرده است؛ برای نمونه به این آیات بنگرید:
«او کسی است که از آسمان، آبی فرستاد، که نوشیدن شما از آن است؛ و (همچنین) گیاهان و درختانی که حیوانات خود را در آن به چرا میبرید، نیز از آن است. خداوند با آن (آب باران)، برای شما زراعت و زیتون و نخل و انگور، و از همه میوهها میرویاند؛ مسلماً در این، نشانهی روشنی برای اندیشمندان است.»(4)
«ما آدمیزادگان را گرامی داشتیم؛ و آنها را در خشکی و دریا، (بر مرکبهای راهوار) حمل کردیم؛ و از انواع روزیهای پاکیزه به آنان روزی دادیم؛ و آنها را بر بسیاری از موجوداتی که خلق کردهایم، برتری بخشیدیم.»(5)
از این نظر، انسان، مهمان این خانه است و خدا صاحبخانهاش. کسانی که در این خانه به تخریب و اسراف میپردازند، همانند مهمانان ناشایستی هستند که نهتنها قدردان میزبان نیستند، بلکه اموال او را نیز ضایع میکنند. این رفتار نهتنها ظلم به طبیعت، بلکه خیانت به امانت الهی و بیحرمتی به صاحبخانه حقیقی است.
نکته سوم: طبیعت به مثابه امانت خدا
طبیعت امانتی الهی است که خداوند آن را به انسان، بهعنوان خلیفه و جانشین خود در زمین، سپرده است. این امانت، مسئولیتی بزرگ را بر دوش انسان میگذارد؛ مسئولیتی که در قرآن و روایات به روشنی بیان شده است. این مطلب به خوبی در این آیه منعکس شده است:
«به خدا و رسولش ایمان بیاورید و از آنچه شما را جانشین و نماینده (خود) در آن قرار داده انفاق کنید؛ (زیرا) کسانی که از شما ایمان بیاورند و انفاق کنند، اجر بزرگی دارند.»(6)
این آیه نشان میدهد که انسان مالک حقیقی طبیعت نیست، بلکه امین و نگهبان آن است و هر آنچه در زمین است، از آب و خاک تا هوا و منابع طبیعی، موهبت الهی است که به امانت به ما سپرده شده است و ما حق تصرف بیرویه در این امانت را نداریم، بلکه باید آن را به نیکی حفظ و اداره کنیم. از این نظر، انسان همچون باغبانی است که خداوند بر باغ زیبای خود منصوب کرده و انسان را به بهرهوری و مراقبت از آن سفارش کرده است. این نگرش، تاثیر بهسزایی در مسئولیتپذیری انسان در برابر طبیعت دارد و او را به مراقبت از محیط زیست وامیدارد.
آیات قرآن، بسیاری از وظایف انسان در برابر طبیعت را برشمرده است؛ از جمله اینکه:
«(از نعمتهای الهی) بخورید و بیاشامید، ولی اسراف نکنید که خداوند مسرفان را دوست نمیدارد.»(7)
«در زمین پس از اصلاح آن فساد نکنید، و او را با بیم و امید بخوانید! (بیم از مسؤولیتها، و امید به رحمتش. و نیکی کنید) زیرا رحمت خدا به نیکوکاران نزدیک است.»(8)
نکته چهارم: طبیعت به مثابه سمفونی زنده
در نگرش عمیق اسلامی، جهان هستی همچون سمفنونی عظیمی است که هر ذرهاش در حال نواختن نغمهای از تسبیح پروردگار است. برای نمونه به این آیات بنگرید:
«آسمانهای هفتگانه و زمین و کسانی که در آنها هستند، همه تسبیح او میگویند؛ و هر موجودی، تسبیح و حمد او میگوید؛ ولی شما تسبیح آنها را نمیفهمید؛ او بردبار و آمرزنده است.»(9)
«آیا ندیدی تمام آنان که در آسمانها و زمین هستند برای خدا تسبیح میکنند، و همچنین پرندگان به هنگامی که بر فراز آسمان بال گستردهاند؟! هر یک از آنها نماز و تسبیح خود را میداند؛ و خداوند به آنچه انجام میدهند داناست.»(10)
«او خداوندی است خالق، آفرینندهای بیسابقه، و صورتگری (بینظیر)؛ برای او نامهای نیک است؛ آنچه در آسمانها و زمین است، تسبیح او میگویند؛ و او عزیز و حکیم است.»(11)
این آیات به خوبی نشان میدهند که در سمفونی هماهنگ هستی که رهبرش خدا است، تمامی مخلوقات به زبان حال یا زبان خاص خود در حال تسبیح و ستایش پروردگار هستند. این نگاه به طبیعت، احترام خاصی به آن میبخشد.
بنابر آنچه گذشت، ابعاد متنوع نگرش جامع اسلام به طبیعت روشن میشود:
طبیعت، کتاب الهی برای خردمندان است که انسان باید در آن بیندیشد.
طبیعت، مهمانخانهای مناسب برای زیست انسان است که باید حرمتش را حفظ کرد.
طبیعت، باغ امانی خدا به انسان است که انسان هم از آن بهره میبرد و هم باید مراقبش باشد.
طبیعت، سمفونی هماهنگ توحیدی است که همه با هم، آواز حمد و تسبیح خدا میخوانند.
این نگرش به طبیعت، هم توحیدی است و هم راهگشای بحرانهای زیستمحیطی در عصر حاضر. این دیدگاه نهتنها به نیازهای مادی انسان پاسخ میگوید، بلکه قداست و معنویت و احترام خاصی به طبیعت میبخشد و راهی متوازن برای زندگی در جهان امروز پیشنهاد میدهد.
پینوشتها:
1. سوره آل عمران، آیه 190: «إِنَّ فِی خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلَافِ اللَّیْلِ وَالنَّهَارِ لَآیَاتٍ لِأُولِی الْأَلْبَابِ».
2. سوره کهف، آیه 7: «إِنَّا جَعَلْنَا مَا عَلَی الْأَرْضِ زِینَةً لَهَا لِنَبْلُوَهُمْ أَیُّهُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا».
3. سوره جاثیه، آیه 5: «وَاخْتِلَافِ اللَّیْلِ وَالنَّهَارِ وَمَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ السَّمَاءِ مِنْ رِزْقٍ فَأَحْیَا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا وَتَصْرِیفِ الرِّیَاحِ آیَاتٌ لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ».
4. سوره نحل، آیات 10 و 11: «هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً ۖ لَکُمْ مِنْهُ شَرَابٌ وَمِنْهُ شَجَرٌ فِیهِ تُسِیمُونَ یُنْبِتُ لَکُمْ بِهِ الزَّرْعَ وَالزَّیْتُونَ وَالنَّخِیلَ وَالْأَعْنَابَ وَمِنْ کُلِّ الثَّمَرَاتِ ۗ إِنَّ فِی ذَٰلِکَ لَآیَةً لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ».
5. سوره اسراء، آیه 70: «وَلَقَدْ کَرَّمْنَا بَنِی آدَمَ وَحَمَلْنَاهُمْ فِی الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَرَزَقْنَاهُمْ مِنَ الطَّیِّبَاتِ وَفَضَّلْنَاهُمْ عَلَیٰ کَثِیرٍ مِمَّنْ خَلَقْنَا تَفْضِیلًا».
6. سوره حدید، آیه 7: «آمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَأَنْفِقُوا مِمَّا جَعَلَکُمْ مُسْتَخْلَفِینَ فِیهِ ۖ فَالَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَأَنْفَقُوا لَهُمْ أَجْرٌ کَبِیرٌ».
7. سوره اعراف، آیه 31: «وَکُلُوا وَاشْرَبُوا وَلَا تُسْرِفُوا ۚ إِنَّهُ لَا یُحِبُّ الْمُسْرِفِینَ».
8. سوره اعراف، آیه 56: «وَلَا تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلَاحِهَا وَادْعُوهُ خَوْفًا وَطَمَعًا ۚ إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِیبٌ مِنَ الْمُحْسِنِینَ».
9. سوره اسراء، آیه44: «تُسَبِّحُ لَهُ السَّمَاوَاتُ السَّبْعُ وَالْأَرْضُ وَمَنْ فِیهِنَّ ۚ وَإِنْ مِنْ شَیْءٍ إِلَّا یُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَلَٰکِنْ لَا تَفْقَهُونَ تَسْبِیحَهُمْ ۗ إِنَّهُ کَانَ حَلِیمًا غَفُورًا».
10. سوره نور، آیه 41: «أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ یُسَبِّحُ لَهُ مَنْ فِی السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالطَّیْرُ صَافَّاتٍ ۖ کُلٌّ قَدْ عَلِمَ صَلَاتَهُ وَتَسْبِیحَهُ ۗ وَاللَّهُ عَلِیمٌ بِمَا یَفْعَلُونَ».
11. سوره حشر، آیه 24: «هُوَ اللَّهُ الْخَالِقُ الْبَارِئُ الْمُصَوِّرُ ۖ لَهُ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَیٰ ۚ یُسَبِّحُ لَهُ مَا فِی السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ ۖ وَهُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ».
ارسال دیدگاه