به گزارش شبکه اطلاع رسانی راه دانا؛ تمثیل خدای ساعتساز با این اشکال روبرو است که معلول را مستقل از علت تصویر میکند،درحالیکه رابطه علیت، وابستگی دائمی معلول به علت را در پیدایش و بقا میطلبد.
پرسش:
کدام تصویر از خدا درست است: خدای ساعتساز یا خدای رخنهپوش؟
پاسخ:
ادیان و فرهنگهای مختلف برای توصیف خدا و رابطه او با جهان، از تمثیلات و استعارههای مختلفی استفاده کردهاند. در این میان دو استعاره «خدای ساعتساز» و «خدای رخنهپوش»، میان گروهی از فیلسوفان و اندیشمندان و دینداران، از شهرت فراوانی برخوردار شده است. هر یک از این استعارهها بیانکننده نگرش خاصی به خدا و رابطه او با جهان است. در ادامه به بررسی انتقادی این دو استعاره خواهیم پرداخت.
نکته اول: خدای ساعتساز
«خدای ساعتساز» استعاره و تمثیلی است در دوران جدید که اولین بار توسط دئیستها (گروهی از خداباوران) ارائه شد. این استعاره، در درجه اول بر این نکته تأکید دارد که جهان همانند ساعتی دقیق و زیبا است. ازآنجاکه هیچ ساعتی بر اساس بخت و تصادف بوجود نمیآید و نشاندهنده علم و هنر سازنده خود است، جهان هستی نیز نشانه عالم بودن و هنرمند بودن خالق آن است. در درجه دوم این استعاره بر این نکته تأکید دارد که همانند ساعت که بعد از ساخت، به کار خود ادامه میدهد و دیگر نیازی به ساعتساز ندارد، جهان هستی نیز همانند ساعت، پس از ساختهشدن (آفرینش) و به کار افتادن، از سازندهاش یعنی خداوند، بینیاز است و مستقلاً وجودش استمرار دارد و کار میکند.(1)
نکته دوم: بررسی انتقادی
این تمثیل و استعاره و تصویرپردازی از خدا، علیرغم مزایایی که دارد، با اشکالات جدی روبرو است؛ ازجمله اینکه، در این تصویر، معلول با عدم دخالت و یا حتی با از بین رفتن علت خود، به حیاتش ادامه داده و کارکرد خود را حفظ میکند؛ درحالیکه رابطه علیت، به معنای دقیق کلمه، وابستگی وجودیِ معلول به علت است و این وابستگی معلول به علت، همیشگی است یعنی هم در ابتدای وجود (علت موجده) است و هم در ادامه حیات و فعالیت آن (علت مبقیه).(2) از این نظر، معلول (همان مخلوق و آفریده)، هستی و قدرت و اثری که دارد، همگی از خدا است. برای تقریب به ذهن، میتوان به رابطه برق و روشنایی لامپ اشاره کرد که برق هم در روشن شدن و هم در روشن ماندن لامپ، مؤثر است. اگر لحظهای برق نباشد، روشنایی نیست؛ اگرچه برق خودش دیدنی نیست، اما اینطور در روشنایی و دیدن، مؤثر است. بر این اساس، جهان نیز درگرو خدا است؛ هم در لحظه پیدایش و هم در لحظهلحظة بقا.(3)
نکته سوم: خدا رخنهپوش
اصطلاح خدای رخنهپوش یکی از استعارههای مربوط به خدا در جهان مدرن است. باآنکه در طول تاریخ رگههایی از این استعاره را میتوان یافت، اما در دنیای مدرن این اصطلاح به نام نیوتن پیوند خورده است. نیوتن اعتقاد داشت که خداوند صرفاً علت اولی در آفرینش جهان نیست بلکه او نقش مستمری در تعادل بخشی به کائنات و ازجمله منظومه شمسی دارد. ازنقطهنظر نیوتن هیچگونه تبیین علمی برای مسیر گردش سیارات وجود ندارد؛ زیرا از دیدگاه او مدارهای هم صفحه با توجه بهسرعت و جهت واحد سیارات با علل طبیعی توجیهناپذیر است و میگفت بینظمیهای مداومی درحرکت آنها هست که اگر خدا گاهگاه در آنها دخالت و تصحیح نکند، بر رویهم انباشته میشود. وانگهی خدا نمیگذارد ستارگان براثر جاذبه گرانشی به هم برخورد کنند و بر روی یکدیگر بیفتند.(4) بهعبارتدیگر خداوند در استعاره خدای رخنهپوش، مشکلات و رخنههای ایجادشده در دنیا که بهطور طبیعی قابل جبرانکردن و تامینکردن توسط نیروهای طبیعی نیست را بهوسیله مداخله در امور عالم میپوشاند و از غیب، کاری میکند که عالم طبیعت از روال خود خارج نشود و مسیر کمال خود را طی کند.
نکته چهارم: بررسی انتقادی
استعاره خدای رخنهپوش با نقدهای جدی مواجه است، زیرا خدا را تنها در نادانیها و ناتواناییهای انسان جستجو میکند، نه در آگاهیها و توانمندیها. این نگرش، خدا را به موجودی تقلیل میدهد که صرفاً برای پرکردن خلأهای دانش بشر به کار میرود، درحالیکه ممکن است علل طبیعی ناشناختهای برای پدیدهها وجود داشته باشد. این دیدگاه به پیشرفت علم وابسته است و با افزایش دانش بشر، جایگاه خدا بهتدریج تضعیف میشود. همچنین، این استعاره خدا را به ابزاری برای توضیح ناشناختهها تبدیل میکند و از نقش او بهعنوان خالق و نگهدارنده کل جهان دور میشود. این نگرش میتواند به تضعیف ایمان منجر شود، زیرا با کشف علل طبیعی، نیاز به خدا کاهش مییابد.(5)
نتیجهگیری:
بنا بر آنچه گذشت، روشن میشود که تمثیل خدای ساعتساز با این اشکال روبرو است که معلول (جهان) را مستقل از علت (خدا) تصویر میکند، درحالیکه رابطه علیت، وابستگی دائمی معلول به علت را در پیدایش و بقا میطلبد؛ همانطور که روشنایی لامپ وابسته به جریان برق است. استعاره خدای رخنهپوش نیز خدا را تنها در نادانیهای انسان جستجو میکند و او را به ابزاری برای پرکردن خلأهای دانش تقلیل میدهد که با پیشرفت علم و دانش، ایمان دینی، در معرض تضعیف و نابودی قرار میدهد.
ارسال دیدگاه