به گزارش خبرنگار شبکه اطلاعرسانی راه دانا؛ دانشگاه در منظومه فکری رهبر شهید انقلاب، صرفاً محل آموزش و صدور مدرک یا تربیت نیروی متخصص نیست؛ دانشگاه نهادی اثرگذار در تولید علم، تربیت انسان، شکلگیری فکر، مطالبهگری اجتماعی و ساختن آینده کشور است؛ جایگاهی که طی بیش از سه دهه، در دیدارهای مختلف با دانشجویان و دانشگاهیان، با تعابیر گوناگون تبیین و تکمیل شده است.
بازخوانی این بیانات نشان میدهد که «دانشجو» در این نگاه، تنها مخاطب سیاستهای آموزشی کشور نیست، بلکه عنصری فعال در نسبت میان علم، جامعه و آینده ایران به شمار میرود. از همین رو، توصیههای مطرحشده در دیدارهای دانشجویی را نمیتوان مجموعهای از سخنان مقطعی دانست؛ این بیانات در کنار یکدیگر، مسیر فکری نسبتاً منسجمی را ترسیم میکنند که از تولید علم آغاز میشود و به مسئولیت اجتماعی و نقشآفرینی در ساخت آینده کشور میرسد.
دانشگاهی که باید تولیدکننده علم باشد
در سالهای پایانی دهه ۷۰، همزمان با طرح جدیتر مسئله پیشرفت علمی کشور، موضوع «جنبش نرمافزاری» و تولید علم به یکی از محورهای مهم سخنان رهبر شهید انقلاب تبدیل شد.
در ۹ اسفند ۱۳۷۹ و در دیدار با دانشجویان و استادان دانشگاه صنعتی امیرکبیر، دانشگاه بهعنوان یکی از پایگاههای اصلی انقلاب معرفی شد و بر نقش آن در حرکت علمی و فکری کشور تأکید شد.
این نگاه، بر یک ضرورت اساسی استوار بود: کشوری که میخواهد در عرصههای مختلف روی پای خود بایستد، نمیتواند در علم و فناوری، مصرفکننده دستاورد دیگران باقی بماند. در چنین چارچوبی، دانشگاه قرار نبود تنها مدرک تولید کند؛ مأموریت آن باید به تولید دانش، تربیت نیروی انسانی توانمند و حل مسائل واقعی کشور پیوند میخورد.
از همینجا، استقلال علمی در کنار استقلال سیاسی و اقتصادی، به یکی از پایههای پیشرفت کشور تبدیل شد؛ استقلالی که بدون دانشگاه فعال، استاد مسئول و دانشجوی مسئلهمحور امکان تحقق نداشت.
دانشجو؛ نسلی که از امروز باید وارد میدان شود
این منظومه اما تنها درباره علم و فناوری نبود. در ۲۲ اردیبهشت ۱۳۷۷، در جلسه پرسش و پاسخ دانشگاه تهران، مسئله نقش جوانان و دانشجویان در آینده کشور مورد توجه قرار گرفت. در این نگاه، جوان تنها «آیندهدار» کشور نیست؛ بلکه باید از همان امروز در ساختن آینده نقش داشته باشد.
بر همین اساس، دانشجو نمیتواند نسبت به مسائل جامعه بیتفاوت بماند و همه مسئولیت خود را به موفقیت درسی محدود کند. علمآموزی، خودسازی، آگاهی سیاسی و حضور مسئولانه در صحنه اجتماعی، بخشهایی از همان تصویری است که از نسل جوان و دانشجو ارائه شده است.
به همین دلیل، در سالهای بعد، در کنار توصیه به تحصیل و پیشرفت علمی، موضوعاتی مانند عدالتخواهی، مطالبهگری، تحلیل سیاسی، امید و مسئولیتپذیری نیز در ادبیات مربوط به دانشجویان پررنگ شد.
از علم تا مسئولیت اجتماعی
در این چارچوب، دانشجوی مطلوب صرفاً دانشجویی نیست که در رشته تخصصی خود موفق باشد؛ بلکه باید بتواند نسبت خود را با جامعه، مسائل کشور و تحولات پیرامونی بشناسد.
دانشجو باید مسئله را ببیند، درباره آن مطالعه کند، قدرت تحلیل داشته باشد و بتواند برای اصلاح امور، راهحل ارائه دهد. بر همین اساس، مؤلفههایی مانند علم، آرمانخواهی، تحلیل، مطالبهگری، امید و اقدام در کنار یکدیگر قرار میگیرند.
این نگاه، فعالیت دانشجویی را از دو آسیب دور میکند: نخست، تقلیل دانشگاه به محیطی صرفاً آموزشی و دوم، تبدیل فعالیت سیاسی به هیجان، شعار و واکنشهای مقطعی.
مطالبهگری در این منظومه، به معنای اعتراض بدون شناخت نیست؛ بلکه باید بر آگاهی، استدلال، انصاف و ارائه راهحل استوار باشد.
«افسران جوان جنگ نرم»؛ دانشجو در میدان جدید
با تغییر فضای ارتباطی و رسانهای کشور، مفهوم «جنگ نرم» نیز وارد ادبیات مربوط به نقش دانشجویان شد.
در این نگاه، میدان اثرگذاری فقط میدان نظامی نیست؛ رسانه، فرهنگ، دانشگاه، افکار عمومی و فضای ذهنی جامعه نیز به عرصههای مهم مواجهه تبدیل شدهاند. بنابراین دانشجو باید بتواند روایتهای مختلف را بشناسد، اخبار را تحلیل کند و در برابر عملیات روانی و روایتسازیهای رقیب، منفعل نباشد.
تعبیر «افسران جوان جنگ نرم» در همین چارچوب معنا پیدا میکند؛ دانشجویانی که باید قدرت تشخیص، تحلیل و پاسخگویی داشته باشند و صرفاً مصرفکننده اطلاعات نباشند.
در واقع، اگر در مرحله نخست بر تولید علم تأکید میشد، در مرحله بعد تولید فکر، تحلیل و روایت نیز به یکی از وظایف نسل جوان تبدیل شد.
از منتقد صرف تا کنشگر مسئلهمحور
در ۱۲ تیر ۱۳۹۵، در دیدار با دانشجویان و نمایندگان تشکلهای دانشجویی، بر نقشآفرینی و حضور جوانان در مسائل مختلف کشور تأکید شد.
این حضور، زمانی میتواند اثرگذار باشد که بر شناخت، تحلیل و تشخیص درست زمان و موضوع استوار باشد. دانشجو نباید فقط منتقد وضع موجود باشد؛ بلکه باید بتواند مسئله را دقیق صورتبندی کند و برای آن راهحل پیشنهاد دهد.
بر این اساس، مطالبهگری مطلوب، مطالبهگری مسئولانه است؛ مطالبهای که از یکسو مشکلات را نادیده نمیگیرد و از سوی دیگر، به تخریب، بدگویی و نفی کامل تواناییهای کشور فروکاسته نمیشود.
علم، امید و فعالیت اجتماعی در کنار یکدیگر
در اول خرداد ۱۳۹۸ نیز در دیدار با دانشجویان، بر نقشآفرینی جوانان در میدانهای مختلف تأکید شد. مطالعه، خودآغازگری، فعالیت علمی، حضور اجتماعی و سیاسی و حفظ امید، در کنار یکدیگر قرار گرفتند.
این ترکیب نشان میدهد که امید در این منظومه به معنای نادیده گرفتن مشکلات نیست. دانشجوی امیدوار کسی نیست که از دیدن ضعفها و کاستیها چشمپوشی کند؛ بلکه کسی است که مسئله را میبیند، درباره آن مطالعه میکند و برای اصلاح آن وارد میدان میشود. از این منظر، امید یک احساس منفعلانه نیست؛ بلکه نیرویی برای اقدام، پیگیری و حل مسئله است.
دانشگاه در دوران کرونا؛ مسئولیت متوقف نمیشود
در ۲۸ اردیبهشت ۱۳۹۹، در شرایطی که شیوع کرونا شکل معمول فعالیتهای اجتماعی و دانشگاهی را مختل کرده بود، ارتباط با دانشجویان بهصورت مجازی ادامه یافت.
این دیدار نشان داد که دانشگاه در این نگاه، وابسته به ساختمان و شکل سنتی ارتباط نیست؛ بلکه دانشگاه یک جریان فکری و اجتماعی است که حتی در شرایط دشوار نیز میتواند نقش خود را حفظ کند.
در همان دوره، بر آرمانخواهی، مطالبهگری، پیشرفت علمی و نقش جوانان در آینده کشور تأکید شد. این موضوع نشان میداد که بحرانها، مسئولیت دانشجو را متوقف نمیکنند؛ بلکه شکل و ابزار این مسئولیت را تغییر میدهند.
دانشگاه باید محل گفتوگو و شنیدهشدن باشد
در ۶ اردیبهشت ۱۴۰۱، در دیدار با دانشجویان و اعضای تشکلهای دانشجویی، بر ضرورت حضور مسئولان و وزیران در دانشگاهها و شنیدن مطالبات دانشجویان تأکید شد.
این مطالبه، سوی دیگر همان منظومه فکری را نشان میدهد. اگر از دانشجو انتظار تحلیل، مطالبهگری و ارائه راهحل وجود دارد، دانشگاه نیز باید محل شنیدهشدن این مطالبات باشد.
رابطه دانشگاه و مدیریت کشور نباید یک رابطه یکطرفه باشد. دانشجو فقط دریافتکننده تصمیمها نیست و مسئول نیز نباید دانشگاه را صرفاً محل ارائه گزارش بداند. گفتوگو با دانشجو، زمانی معنا پیدا میکند که نقدها شنیده شود و مطالبات، جدی گرفته شود.
دانشجو در فضای مجازی؛ از مصرفکننده تا تولیدکننده
یکی از حلقههای مهم این زنجیره، در ۲۹ فروردین ۱۴۰۲ و در دیدار رمضانی دانشجویان نمایان شد؛ جایی که نسبت دانشجو با فضای مجازی مورد توجه قرار گرفت. در این نگاه، مسئله فقط حضور دانشجو در فضای مجازی نیست؛ مسئله اصلی این است که دانشجو در این فضا چه نقشی ایفا میکند. آیا صرفاً مصرفکننده محتواست یا میتواند تولیدکننده فکر، خبر، تحلیل و روایت باشد؟
تأکید بر اینکه فکر و خبر باید از سوی جریان دانشجویی به فضای مجازی وارد شود، در حقیقت دعوتی به تغییر نقش دانشجو است؛ تغییری از مخاطب منفعل به کنشگری که میتواند درباره مسائل کشور فکر کند، تحلیل ارائه دهد و روایت مستند و قابل دفاع تولید کند.
سه مأموریت دانشگاه؛ تربیت انسان، تولید علم و جهتدهی
در ۱۹ فروردین ۱۴۰۳، در دیدار رمضانی با دانشجویان، مأموریت دانشگاه در سه محور اساسی مورد توجه قرار گرفت: تربیت عالم، تولید علم و جهتدهی به تربیت عالم و تولید علم.
این جمعبندی نشان میدهد که دانشگاه فقط محل تولید مقاله یا دانش تخصصی نیست. دانشگاه باید انسان عالم و توانمند تربیت کند و در عین حال، مسیر حرکت علمی کشور را به سمت نیازها و مسائل واقعی جامعه هدایت کند.
در همین چارچوب، نشاط، امید، تحلیل، واقعبینی و ارائه راهحل نیز برای دانشجویان اهمیت پیدا میکند. دانش بدون مسئولیت کافی نیست؛ مطالبهگری بدون تحلیل نتیجهبخش نیست و تحلیل بدون راهحل، نمیتواند به پیشرفت منجر شود.
آخرین دیدار دانشجویی؛ اعتماد به نسل جدید
در ۲۲ اسفند ۱۴۰۳، در آخرین دیدار رمضانی با دانشجویان پیش از شهادت رهبر شهید انقلاب، بار دیگر موضوع دانشگاه و نسل جدید مورد توجه قرار گرفت.
در این دیدار، بر تغییر وضعیت دانشگاه نسبت به سالهای گذشته و تواناییهای نسل جدید تأکید شد؛ نسلی که از نظر فهم، ظرفیت علمی و توانایی نقشآفرینی، تفاوتهایی جدی با نسلهای پیشین پیدا کرده است.
این دیدار را میتوان در امتداد تمام دیدارهای پیشین خواند؛ از جنبش نرمافزاری و تولید علم تا مطالبهگری، حضور اجتماعی، مقابله با جنگ نرم، نقشآفرینی رسانهای و مسئلهمحوری.
صورت مسائل در طول این سالها تغییر کرده است، اما اصل مطالبه ثابت مانده: دانشجو باید علم بیاموزد، فکر کند، تحلیل کند، مطالبه کند، راهحل بدهد و در ساخت آینده کشور سهم داشته باشد.
از تولید علم تا تولید آینده
اگر بیانات سالهای مختلف در کنار یکدیگر قرار گیرد، مسیر فکری نسبتاً روشنی شکل میگیرد.
در نقطه آغاز، مسئله اصلی تولید علم و جنبش نرمافزاری است. پس از آن، تربیت نیروی انسانی و استقلال علمی اهمیت پیدا میکند. در ادامه، دانشگاه با مسئولیت اجتماعی، عدالتخواهی و مطالبهگری پیوند میخورد.
با تغییر فضای رسانهای، دانشجو باید در برابر جنگ نرم و روایتسازیهای رقیب قدرت تحلیل داشته باشد. در سالهای بعد نیز از او خواسته میشود که از مصرفکننده محتوا به تولیدکننده فکر و تحلیل تبدیل شود.
همه این حلقهها در نهایت به یک هدف مشترک میرسند: ساختن آینده کشور با تکیه بر نسل جوان و دانشگاه. از این زاویه، دانشجو در این منظومه فقط یک عنوان آموزشی نیست؛ بلکه حلقه اتصال میان علم، جامعه و آینده ایران است.
دانشگاه؛ فراتر از کلاس و مدرک
بازخوانی بیش از سه دهه سخنان رهبر شهید درباره دانشگاه و دانشجو نشان میدهد که دانشگاه در این نگاه، نهادی چندلایه است؛ جایی که علم باید تولید شود، انسان باید تربیت شود، مسائل کشور باید دیده شود، مسئولان باید پاسخگو باشند و نسل جوان باید برای ساخت آینده آماده شود.
به همین دلیل، مفاهیمی مانند جنبش نرمافزاری، تولید علم، افسران جوان جنگ نرم، مطالبهگری، امید، تحلیل، تولید فکر و روایت و مسئلهمحوری را نمیتوان جدا از یکدیگر بررسی کرد. این مفاهیم، اگرچه در مقاطع مختلف و با ادبیات متفاوت مطرح شدهاند، اما در یک مسیر مشترک قرار میگیرند: تبدیل دانشگاه از یک نهاد آموزشی صرف به یکی از پیشرانهای پیشرفت کشور.
در نهایت، جایگاه دانشجو در این منظومه را میتوان در یک گزاره خلاصه کرد: دانشجو قرار نیست تنها برای آینده آماده شود؛ باید از امروز بخشی از ساختن آن آینده باشد.
ارسال دیدگاه