میانه‌روی در طلب روزی؛ توصیه اقتصادی امام علی(ع) که زندگی‌ات را متحول می‌کند

به گزارش شبکه اطلاع رسانی راه دانا؛ امام علی(علیه السلام) در بخشی از نامه ۳۱ «نهج البلاغه» – که به امام حسن(علیه السلام) نوشته شده – به عنوان مقدمه می فرماید: (و بدان به یقین هرگز به همه آرزوهایت دست نخواهی یافت و [نیز بدان] هرگز از اجلت تجاوز نخواهی کرد [و بیش از آنچه مقرر شده عمر نمی کنی] و تو در همان مسیری هستی که پیشینیان تو بودند [آنها رفتند و تو هم خواهی رفت])؛ «وَ اعْلَمْ یَقِیناً أَنَّکَ لَنْ تَبْلُغَ أَمَلَکَ، وَ لَنْ تَعْدُوَ أَجَلَکَ».

آن گاه چنین نتیجه می گیرد: (حال که چنین است در به دست آوردن دنیا زیاده روی مکن و در کسب و کار میانه رو باش)؛ «فَخَفِّضْ(۱) فِی الطَّلَبِ وَ أَجْمِلْ(۲) فِی الْمُکْتَسَبِ».

جمله «لَنْ تَبْلُغَ أَمَلَکَ» بیان واقعیّتی روشن است که هیچ انسانی در این جهان به تمام آرزوهای خود نخواهد رسید، بنابراین چرا در طلب روزی حریص باشد؟

جمله «وَ لَنْ تَعْدُوَ أَجَلَکَ» اشاره به این است که عمر انسان به هر حال محدود است و هیچ کس نمی تواند بیش از وقت مقرر در این جهان بماند. حال که چنین است چرا برای به دست آوردن مال، بیش از حد دست و پا بزند؟ تعبیر به «خَفِّضْ»؛ (آرام باش و فرو نِه) و «أَجْمِلْ»؛ (راه اعتدال پیش بگیر) هر دو اشاره به یک حقیقت دارد و آن ترک حرص برای جلب روزی بیشتر است. البته این تعبیر هرگز تلاش و سعی برای به دست آوردن روزی حلال را نفی نمی کند.

امام(علیه السلام) در ادامه این سخن به استدلال پرمعنایی توسل می جوید و می فرماید: (زیرا بسیار شده که تلاش فراوان [در راه دنیا] منجر به نابودی [اموال] گردیده [اضافه بر این] نه هر تلاشگری به روزی رسیده و نه هر شخص میانه رویی محروم گشته است)؛ «فَإِنَّهُ رُبَّ طَلَبٍ قَدْ جَرَّ إِلَی حَرَبٍ(۳)؛ فَلَیْسَ کُلُّ طَالِبٍ بِمَرْزُوقٍ، وَ لَا کُلُّ مُجْمِلٍ بِمَحْرُومٍ». شبیه این مضمون در حدیثی از پیغمبر اکرم(صلی الله علیه وآله) آمده است، حضرت می فرماید: «اَجْمِلُوا فِی طَلَبِ الدُّنْیا فَإنَّ کُلَّا مُیَسَّرٌ لِما خُلِقَ لَهُ» (۴)؛ (در طلب دنیا میانه رو باشید؛ چرا که به هرکس آنچه مقدر شده است داده می شود).

جمله «رُبَّ طَلَبٍ قَدْ جَرَّ إلَی حَرَبٍ»؛ (چه بسیار تلاش فراوانی که منجر به نابودی شده) به گفته بعضی از نویسندگان، ضرب المثلی در لسان العرب است که مضمون آن را در فارسی، سعدی در ضمن دو بیت آورده است:

شد غلامی که آب جوی آورد *** آب جوی آمد و غلام ببرد
دام، هر بار ماهی آوردی *** ماهی این بار رفت و دام ببرد

دو جمله «فَلَیْسَ کُلُّ طَالِبٍ ... وَ لَا کُلُّ مُجْمِلٍ ...» در واقع به منزله دلیل است برای آنچه در جمله های قبل درباره رعایت اعتدال و میانه روی در طلب رزق آمده است و اشاره به این حقیقت است که دست و پای زیاد زدن همیشه درآمد بیشتر و رعایت اعتدال و میانه روی همیشه درآمد کمتر را در پی ندارد؛ بلکه لطف الهی بر این قرار گرفته آنها که بر او توکّل کنند و حرص و آز و طمع را کنار بگذارند و به صورت معتدل برای روزی تلاش نمایند زندگی بهتر و توأم با آرامش بیشتر داشته باشند و در ضمن، دیگران نیز اجازه پیدا کنند که از تلاش خود برای روزی بهره گیرند و حریصان جای را بر آنها تنگ نکنند. (۵)

پی نوشت:

(۱). «خفّض» از ریشه «خفض» به معنای پایین آوردن، در مقابل رفع به معنای بالا بردن است و در اینجا به معنای کم کردن و دست از زیاده روی برداشتن است.

(۲). «اجمل» از ریشه «اجمال» به معنای اعتدال در کار و عدم افراط است.

(۳). «حَرَب» به معنای غارت کردن است و در اینجا معنای فعل مجهول دارد؛ یعنی غارت شدن.

(۴). سنن ابن ماجه، أبو عبدالله القزوینی، محمد بن یزید، تحقیق: محمد فؤاد عبد الباقی، دار الفکر، بیروت، بی تا، ج ۲، ص ۷۲۵.

(۵). گردآوری از کتاب: پیام امام امیرالمؤمنین(علیه السلام)، مکارم شیرازی، ناصر، تهیه و تنظیم: جمعی از فضلاء، دار الکتب الاسلامیة، تهران، ۱۳۸۶ شمسی، چاپ: اول، ج ۹، ص ۶۲۰.