نگاهی به کوچه پس کوچه های شهر هزار تپه/ بافت قدیمی سنندج، مأمن کهن ترین بناهای تاریخی

به گزارش شبکه اطلاع رسانی راه دانا به گزارش کُردتودی، شهر سنندج تا سال 1340 دارای حالتی از شهرنشینی ایستا و طبیعی بوده‌است ولی از این دوره به بعد شهر از حالت ایستایی شهرنشینی خارج شده و وارد مرحله شهرنشینی سریع می‌شود.

بطوریکه از سال 1345 به بعد حجم وسیعی از زمین‌های کشاورزی روستاهای عباس‌آباد، شریف‌آباد، حاجی‌آباد، کمیز، فرجه، کانی کوزله، قرادیان، چهارباغ، قطارچیان و دگایران به محدوده شهری ملحق شدند.

 رویدادهای سیاسی اجتماعی همچون طرح اصلاحات ارضی در اوایل دهه 40 باعث تسریع در روند مهاجرت شد بطوریکه اسکان غیر رسمی شهر سنندج در سال های 1345 تا 1355 تشکیل یافته و روح شهر به وضوح در کالبد آن نمایان می شود.

بیشترین مهاجرت ها به سمت شهر در فاصله سال های 1355 تا 1365 اتفاق می افتد.

این امر باعث می شود که نسل های گذشته که ابتدا سکونت گزیده اند به سمت مرکز شهر و بافت قدیم حرکت کرده و جای خود را به مهاجران جدید بدهند.

و به این ترتیب محلات و بافت قدیمی سنندج سکونت گاهی برای مهاجران قدیمی تر شد در طول این سال ها بخش عظیمی از بافت تاریخی آن از بین رفته است اما با این وجود هنوز بسیاری از ویژگی های منحصر بفرد و تاریخی آن در این محلات به جای مانده است، کوچه های باریک و معماری پلکانی چهره خاصی به این محلات قدیمی داده است.

از محلات قدیمی شهر سنندج می توان به محله قطارچیان، نظام آباد، تازآباد، آغه زمان، قلعه چهارلان، سرتپوله و چهارباغ اشاره کرد.

قطارچیان مأمن قدیمی ترین بناهای تاریخی سنندج

قطارچیان از قدیمی ترین محله های شهر سنندج است که قدمت آن به دوره زندیه بر می گردد.

این محله در قسمت جنوب غربی بافت قدیم شهر و در فاصله بین خیابان های کشاورز، بلوار کردستان، خیابان مردوخ شمالی و میدان آزادی قرار گرفته است.

قطارچیان دارای بازارها و اماکن تاریخی و قدیمی متعددی می باشد.

راسته بازار قطارچیان که در آن مسجد، نجاری، خیاطی، نانوایی، سمساری قرار گرفته در مرکز اصلی محله واقع است.

دو بازارچه دیگر این محله بازارچه وکیل و بازارچه پل ملاویسی هستند.

در این دو بازارچه قدیمی دو مسجد قدیمی نیز ساخته شده اند، مسجد شیخ محمد باقر که بنای آن به دوره قاجار بر می گردد در بازارچه وکیل قرار دارد و مسجد ملاویسی در مجاورت بازارچه پل ملاویسی قرار گرفته است.

بسیاری از اماکن تاریخی محله قطارچیان در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده اند، از جمله عمارت وکیل که معماری زیبایش به دوران زندیه و قاجار برمی گردد. این عمارت دارای سه حیاط همراه با عمارت های جداگانه و دو حمام در داخل و خارج آن است.

آغه زمان محله ای با خانه های کاهگلی بلند قامت

آغه زمان از دیگر محله های قدیمی شهر سنندج است که از نظر موقعیت جغرافیایی میان خیابان های انقلاب، فردوسی، بلوار کردستان و بلوار بعثت قرار گرفته است.

از ویژگی خاص این محله نسبت به سایر محله های قدیمی شهر، خانه های کاه گلی آن است که با ارتفاع زیاد ساخته شده اند. خانه های کاهگلی با قامتی بلند  با درب های بزرگ در کوچه های باریک که به هم فشرده شده اند جلوه ای ویژه در بین سایر بافتهای قدیمی شهر به آن داده است.

از بناهای تاریخی مذهبی در این محله می توان اشاره کرد به کلیسای سنندج، کنیسه یهویان، مسجد ملا احمد قیامتی، مسجد رشید قلعه بیگی.

بازار سنندج، گرمابه اسلامی و خانه های تاریخی همچون منزل احمدزاده، منزل سید یونسی، منزل مصری، منزل حلیمه خانم موسایی، منزل دکتر موثقی از دیگر بناهای تاریخی این محله است.

بسیاری از بناهای تاریخی واقع در محله آغه زمان در فهرست آثار ملی کشور ثبت شده اند و سالانه به منظور مرمت، حفظ و نگهداری آنها بودجه اختصاص داده میشود.

محله سرتپوله؛ مقبره هاجر خاتون در دل محله

محله سرتپوله از دیگر محله های قدیمی سنندج است که قدمت آن به دوره صفویه برمی گردد. این محله در محدوده خیابان های شهدا، صلاح الدین ایوبی، امام و طالقانی قرار گرفته است.

وجود مقبره امامزاده هاجر خاتون در سرتپوله  که بر اساس روایات خواهر امام رضا(ع) می باشند جنب و جوش و تحرک خاصی به این  محله و بازارچه واقع در مجاورت آن بخشیده است.

بطوریکه روزانه جمعیت بسیار زیادی  در این بازارچه در حال رفت و آمد هستند و تبدیل به یکی از بازارهای پر مشتری شده است.

خانه های تاریخی و اعیانی در این محله از جمله عمارت آصف(خانه کُرد) و عمارت مشیر دیوان دارای معماری ویژه و زیبایی است که  به دوره صفویه بر می گردد.

خانه کرد هم اکنون به موزه مردم شناسی تبدیل شده است.

خانه های تاریخی دیگری از جمله منزل خورشید لقا خانم، منزل خوشنواز و منزل احمدی و عمارت تاریخی ملک التجار هستند که به خانه های اعیانی دوران صفویه و بعد از آن مشهورند.

قلعه چهارلان؛  قبرستان بزرگ و قدیمی سنندج در این محله

قلعه چهارلان از لحاظ توپوگرافی دارای وضعیت مطلوبی از لحاظ نظامی بوده است و به همین دلیل نام قلعه چهارلان بر آن نهاده شده است.

این محله بین محله های جور آباد، خیابان شهدا، خیابان امام و شیخان محدود شده است.

از معروف ترین اماکن تاریخی این محله می توان مسجد دارالحسان، تکیه دیانت، مسجد مولانا، مسجد جامعه، عمارت اقبال لشکر،  مقبره چهل مرد شیخان، حمام کمانگر را نام برد.

در گذشته قبرستان بزرگی در این محله قرار داشت که بسیاری از اهالی سنندج در آنجا دفن می شدند که بعدها این قبرستان تخریب شد اما هنوز آثاری از آن باقی مانده است بطوریکه یکی از قبرها در داخل حیاط یکی از مدارس وجود دارد.