آب های مرزی خراسان شمالی در سراشیبی ترکمنستان/ اعتبارات مهار آب در سربالایی ضعف مدیریتی

به گزارش شبکه اطلاع رسانی راه دانا؛ به نقل از اترک نیوز، یکی از راه های تامین آب مورد نیاز کشور مهار کامل آب های سطحی و زیرزمینی در مرزهای کشور است که باید برای آن چاره ای اندیشیده شود چراکه بنا بر اذعان کارشناسان هم اکنون بسیاری از آب های زیر زمینی خراسان شمالی آن سوی مرزها در کشور ترکمنستان مورد استفاده قرار می گیرد.

وی بیان کرد: در استان خراسان شمالی چند رود خانه مرزی وجود دارد که با کشور ترکمنستان مشترک است . این رودخانه ها مشتمل بر سه رود خانه گلیل و سرانی با حوزه آبخیزی به مساحت 28 هزارو پانصد هکتار، رود خانه چندیر با  حوزه آبخیز 87 هزار هکتار و رودخانه سومبار با حوزه آبخیز 102 هزار هکتار می باشند .

وی عنوان کرد: آب های حوزه آبخیز گلیل دریک گودی بسته به نام گول سرانی بصورت طبیعی ذخیره می شوند و اما به علت نفوذ پذیری زیاد بسترآهکی این  گودی ، آبهای تجمع یافته درآن به تدریج  به داخل زمین نفوذ کرده و در پایین دست به صورت چشمه در دره سرانی - فیروزه (زاوسرانی – فیروزه) ظاهر شده و در نهایت به سوی خاک ترکمنستان سرازیر می شوند.

هوشمند تاکید کرد:  بر خلاف آب های سطحی ما قانون بین المللی خاصی برای کنترل آب های زیر زمینی نداریم و این حق ماست که  این آبهای زیرزمینی را مهار کرده و از آن استفاده کنیم.

وی در ادامه گفت: به دلیل کمتر بودن ارتفاع کشور ترکمنستان از استان خراسان شمالی و نیز وجود درزو شکافهای کارستی زیر زمینی و غارهای آهکی ، شیب جریان آب های زیرزمینی به سمت این کشور است و این موضوع خروج آبهای زیر زمینی از استان و ورود آن به خاک ترکمنستان را تسهیل می کند .

این کارشناس ارشد زمین شناسی و ژئومرفولوژی اشاره کرد:   وجود  گسل های سراسری در شمال خراسان (شمال شهرستان های شیروان و قوچان ) و اتصال آنها به گسل بزرگ کپه داغ در حاشیه شهرعشق آباد مرکز ترکمنستان ، موجب خروج آب های زیر زمینی از طریق  این درزو شکاف ها و گسل ها از استان و سرازیر شدن آن به حاشیه بیابان قره قوم در خاک ترکمنستان می شود و به  خاطر همین منابع عظیم آب وارده از ارتفاعات پر بارش شمال استان به خاک ترکمنستان است که آنها با حفر چاههای آهکی از همین منابع عظیم آب جهت توسعه کشاورزی خود استفاده می کنند و عمده سکونتگاهها و کشاورزی ترکمنستان نیز در مناطق نزدیک به مرز ایران و در دامنه های کوهستان گلیل – ماسینو متمرکز است ، در حالی که این آب ها متعلق به استان خراسان شمالی می باشند . به عبارتی سرمای زمستانه و مرفولوژی خشن کوهستانی شمال خراسان را مردم این منطقه تحمل می کنند ، اما آب تولیدی این کوهستان ها به کشور ترکمنستان سرازیر شده و آنها از این منابع عظیم کارستی بهره می برند و تنها راهکار نیز انجام عملیات دقیق اکتشاف و مطالعات آب های زیر زمینی در این منطقه و بهره برداری سریع تر از این منابع در راستای توسعه استان و محرومیت زدایی از مناطق مرزی می باشد .  

 هوشمند گفت: دلیل کاهش سطح منابع آب در آبخوان ها و دشت های استان از یک طرف به خشکسالی های پیاپی ناشی از مصرف بی رویه سوخت های فسیلی و افزایش دمای زمین در مقیاس جهانی و کاهش سطح مراتع و جنگل ها و فقر پوشش گیاهی که از عوامل اصلی نفوذ نزولات جوی و تولید آب می باشند ، مربوط است و از سوی دیگر ناشی از بهره برداری بی رویه از آبخوانها و منابع آب زیر زمینی می باشد.

وی بیان کرد: صدور مجوزهای بی رویه جهت بهره برداری از منابع آب، عدم نظارت کافی بر حفر چاه ها و وجود تعداد زیادی چاه های غیر مجاز در نهایت موجب افت شدید آبخوانها و خشک شدن تعداد زیادی از قنوات و چشمه سارهای استان شده است که از جمله آن ها می توان به چشمه بش قارداش بجنورد و قاره قازان در حاشیه دشت شیروان و قنات های موجود در دشتهای شیروان و بجنورد اشاره داشت که به دلیل کاهش سطح آب خوان خشک شده اند.

وی در ادامه گفت:در دشت اسفراین در دو دهه اخیر بیش از 15 متر و در دشت صفی آباد9 متر سطح سفره های آب زیر زمینی کاهش پیدا کرده است.

این کارشناس ارشد مطالعات منابع طبیعی و آبخیزداری افزود:  در دشت های بیابانی استان مانند اسفراین به دلیل کاهش سطح ایستایی آب، آب های شور به این مناطق هجوم آورده اند و خیلی از چاه های این مناطق شور و لب شور شده اند و استفاده از این چاه ها باعث شور شدن زمین های کشاورزی می شود.

هوشمند عنوان کرد: 94% از مساحت مناطق بیابانی استان خراسان شمالی از نقطه نظر فرسایش بادی جزو منطقه برداشت می باشند وآبیاری با آب های شور نیز بر میزان نمک موجود در این  مناطق و دشتها ی بیابانی استان می افزاید و نتیجه نهایی این فرایند ،حمل گرد و غبار و نمک به سایر مناطق و ایجاد آلودگی های زیست محیطی می باشد .

وی اضافه کرد: در دشت سملقان نیز به دلیل برداشت بی رویه آب و ایجاد تراکم و فرونشست زمین در مرکز دشت ، باعث ایجاد شکاف هایی به طول چند کیلومتر در نزدیکی شهر قاضی  شده  و تاسیسات و زیر ساخت های این منطقه را در معرض خطر قرارداده است .

وی مطرح کرد: راندمان آبیاری در سطح کشور حدود 30 تا 32 درصد و راندمان آبیاری استان نیز در همین حدود است، این در حالی است که متوسط بارندگی سالانه  در استان  حدود 250 تا 270 میلی متر می باشد و اگر با این روش ادامه بدهیم در آینده نه چندان دور بخش وسیعی از اراضی کشاورزی استان از گردونه تولید خارج خواهند شد.

این کارشناس افزود: یکی از راهکارهای مهم جهت کاهش مصرف آب در استان به کار گیری روش های نوین آبیاری در اراضی زراعی و باغات و افزایش راندمان آبیاری می باشد و البته کشاورزی خرده مالکی و کوچک بودن قطعات زمین در استان یکی از موانع مهم تجمیع اراضی کشاورزی و توسعه مکانیزاسیون و افزایش راندمان آبیاری در سطح استان است که باید هر چه سریعتر جهت حل این مشکلات چاره اندیشی شود . وی همچنین خودداری از کشت محصولات پرآب و جایگزینی آن با محصولات با توقع آبی کم و سازگار با اقلیم استان و  ترویج کشت های گلخانه ای را از دیگر راهکارهای مهم مبارزه با کم آبی برشمرد .

 هوشمند در ادامه بررسیدگی بیشتر به بخش تولید آب تاکید کرد و افزود: رسیدگی به اوضاع منابع طبیعی استان و حفظ و حراست ، توسعه و بهره برداری صحیح از این نعمات خدادادی یک  امرضروی بوده  و می توانیم با مدیریت جامع منابع طبیعی وحوزه های آبخیز استان و مشارکت آحاد مردم و مسئولین، جنگل ها و مراتع استان را تقویت کنیم و موجبات افزایش نفوذ نزولات جوی و تولید بیشار آب و تغذیه آبخوان ها را فراهم سازیم. 

ایجاد دشت های بحرانی در استان

ابراهیم علوی، مدیرعامل شرکت آب منطقه ای خراسان شمالی نیز در گفت و گو با خبرنگار اترک نیوز گفت: سفره های آب زیرزمینی در خراسان شمالی به صورت تراسه های آبرفتی حاشیه رودخانه تشکیل شده است و عمدتا سنگ کف آنها در اعماق کمتر از ۲۰۰ متر تشکیل می شود.